Autori: Blerim Halili

12 janar, 2021

Kur libri “Shteti dhe Shoqëria në Shqipërinë Komuniste 1945–1990” u botua në nëntor 2020, shumë shpejt u bë një pikë referimi në përpjekjet e vendit për t’u përballur me të kaluarën e tij. I mbështetur nga Instituti për Studime Politike, Ministria Çeke e Punëve të Jashtme dhe Ambasada Çeke në Tiranë, libri bashkoi disa nga studiuesit kryesorë të Shqipërisë për të eksploruar se si një nga regjimet më të izoluara të Evropës e formoi popullin e tij.

Midis kontribuesve ishte Alkida Lushaj, kapitulli i së cilës i fut lexuesit thellë në një nga eksperimentet më të guximshëm shoqërore të regjimit: krijimin e të ashtuquajturit “njeriu i ri komunist”.

“Qëllimi i regjimit ishte të krijonte një njeri të ri që nuk do të vinte në dyshim autoritetin, por përkundrazi do të mishëronte idealet e kolektivizmit dhe sakrificës për shtetin”, shpjegon Lushaj.

Ky nuk ishte një projekt anësor – ishte qendror në mënyrën se si regjimi e mbajti pushtetin për gati pesë dekada. Përmes arsimit, propagandës, kontrollit kulturor dhe censurës së pamëshirshme, shqiptarëve u mësuan të ishin besnikë, të bindur dhe ideologjikisht të pastër.

Hulumtimi i Lushajt zbulon se si u ndoq ky transformim, nga kurrikulat shkollore tek organizatat masive, nga letërsia te ritualet publike. “Ishte një përpjekje sistematike për të formësuar jo vetëm sjelljen e njerëzve, por edhe mënyrën se si mendonin dhe ndiheshin”, thotë ajo. Por puna e saj nuk ndalet vetëm te analiza historike. Lushaj bën një krahasim mes kësaj të kaluare dhe kulturës aktuale politike të Shqipërisë.

“Shumë nga sfidat e sotme si angazhimi i dobët qytetar, besimi i ulët në institucione dhe apatia e përhapur janë të rrënjosura në këtë histori”, argumenton ajo. Për të, të kuptuarit e kësaj trashëgimie është thelbësore për të ardhmen demokratike të Shqipërisë. Libri shërben si paralajmërim dhe si thirrje për veprim.

“Nuk mund ta shohim këtë thjesht si diçka që përfundoi në vitin 1990”, thekson Lushaj. “Efektet psikologjike dhe kulturore të atyre dekadave janë ende me ne.

Nëse duam të ndërtojmë një demokraci të shëndetshme, duhet t’i përballemi atyre.”

Kontributi i saj shquhet për përzierjen e rigorozitetit akademik me njohuritë praktike. Nuk është thjesht një rrëfim historik — është një ftesë për të reflektuar mbi mënyrën se si shqiptarët mund të çlirohen nga hijet e së kaluarës dhe të nxisin një shoqëri që inkurajon pjesëmarrjen, debatin dhe llogaridhënien. “Historia na tregon nga vijmë”, thotë Lushaj. “Por më e rëndësishmja, na tregon se çfarë duhet të ndryshojmë nëse duam të ecim përpara.”