Opinion

Vaksinat- llojet dhe efikasiteti i tyre

01/12/2021 14:49
nga:Halil Krasniqi

Shkruan: Prof. Dr. Dr. med. Halil Krasniqi, ekspert i shëndetësis

Vaksinat- llojet dhe efikasiteti i tyre

Si funksionojnë vaksinat e mARN dhe ato vektoriale?

Vaksinimet janë një nga masat parandaluese kundër sëmundjeve infektive. Këto përdoret për të aktivizuar sistemin imunitar ndaj substancave specifike sëmundje prurese.

Në mjekësi ekzistojnë dy lloje të vaksinimit: vaksinimi aktiv dhe pasiv.
Vaksinimi aktiv

Me vaksinimin aktiv, trupi mbrohet nga sëmundjet përpara se të infektohet nga patogjeni aktual. Mbrojtja vaksionuese e ndërtuar në këtë mënyrë zakonisht funksionon pas disa javësh dhe zgjat për disa vite, por ndonjëherë edhe për gjithë jetën. Disa vakcina duket te rifreskohen pas disa muajsh.

Vaksinat krijohen me të ashtuquajturet patogjenë (mikroorganizma) të vdekura ose të gjalla. Vaksinat e inaktivizuara zakonisht përbëhen nga patogjenë të vrarë ose fragmente të patogjenit. Disa nga vakcinat gjithashtu përmbajnë vetëm substanca të caktuara që excretohen nga patogjenët. Vaksinat e paaktivizuara përdoren, për shembull, në vaksinat kundër tetanozit, difterisë dhe TBE.

Nga ana tjetër, vaksinat e gjalla përmbajnë patogjenë që akoma mund të shumohen, por dobësohen në mënyrë që të mos shkaktojnë sëmundje apo infeksion. Në raste të rralla, pas vaksionimit mund të shfaqen simptoma të ngjashme me sëmundjen kundër të cilës personi vakcionohet por këto shfaqen në afat të shkurtër.

Këto simptome janë gjithmonë shumë më të lehta se sëmundja aktuale. Shembuj të vaksinave të gjalla përfshijnë vaksinat e fruthit, shytave, rubeolës dhe etheve të verdha.

Vaksinimi pasiv

Vaksinimi pasiv përdoret për të parandaluar shfaqjen e një sëmundje pasi të keni kontraktuar patogjenin do të thotë pas infeksionit. Kjo mbrojtje është e mundur me vakcinë sepse antitrupat (imunoglobulinat) krijohen në trup dhe të cilat mund të njohin dhe vrasin patogjenin.

Ndryshimi nga vaksinimi aktiv, është që mbrojtja e arritur nga ky vaksinim zgjat vetëm disa javë deri në disa muaj. Në mënyrë që të ndërtohet mbrojtja afatgjatë e vaksinimit, nëse dyshohet për një infeksion, vaksinimi në shumtën e rasteve është pasiv dhe aktiv në të njëjtën kohë.
Sidoqoftë qëllimi i vakcionimit mbetet i njëjtë: Vaksinimet kanë për qëllim përgatitjen e sistemit imunitar për mbrojtje te organizmit në rast kontakti të mëvonshëm me një patogjen në mënyrë që të mos shkaktojë më infeksion ose sëmundje. Sistemi imunitar pastaj pas vaksionimit prodhon antitrupa të përshtatshëm ndaj një antigjeni, apo një pjes të patogjenit për ta mbrojtur trupin tone nga Semundja.

Vaksinat e para kundër korona virusit janë aprovuar që nga dhjetori 2020. Në disa Shtete e vendeve përmes arovimit emergjent, dhe në Evropë përmes aprovimit me kusht.

OBSH aktualisht numëron më shumë se 210 kandidatë, firma farmaceutike të ndryshme të vaksinave kundër SARS-CoV-2 – dhe tendenca është akoma në rritje. Për zbulimin e vaksinë kunër Koronës, prodhuesit farmaceutik kryesisht janë mbështetur dhe akoma mbeshteten në metoda të reja shkencore – të ashtuquajturat vaksina mARN ose vaksinat vektoriale.

Këto janë vaksinat e para në hisorin e medicinës të cilat zhvillohen në baza gjenetike dhe pregaditen gjithashtu për herën e parë me gjene të virusit apo me bete virusin.

Këto janë vaksina e ARN-së të cilat deri tani kann arritur të gjejnë aprovim urgjent për përdorim kunër SARS-CoV-2
BNT162b2: BioNTech & Pfizer, Gjermani dhe SHBA
mARN-1273: Moderna, SHBA
CVnCoV: CureVac, Gjermani
Kurse vaksinat vektoriale janë si vijojn:

Oxford ChAdOx1-S: AstraZeneca & Universiteti i Oksfordit, Angli
Ad26.COV2.S: Janssen / Johnson & Johnson, Belgjikë dhe SHBA
Sputnik V: Instituti Gamaleya, Rusi
Vektori: Qendra e Kërkimit të Vektorëve, Rusi
Ad5-nCoV: CanSino, Kinë
MVA-SARS-2-S: Qendra Gjermane për Kërkimin e Infeksionit & IDT Biologika, Gjermani
Vaksina WIBP: Instituti i Produkteve Biologjike Wuhan & Sinopharm, Kinë
Sinovac CoronaVac: Sinovac, Kinë

Kurse vaksinat konvencionale dhe llojet e tjera radhiten më poshtë:

BBIBP-CorV: Instituti i Pekinit i Produkteve Biologjike & Sinopharm, Kinë (joaktivizuar)
Covaxin: Bharat Biotech, India (joaktivizuar)
NVX-CoV2373: Novavax, SHBA (me bazë proteine)

Por le të shohim nga afër këto lloje të vaksinave dhe specifikat e tyre.

Vaksinat nga Moderna si dhe nga Biontech dhe Pfizer i përkasin të ashtuquajturave vaksina mARN ose vaksinat gjenetike. Këto përmbajnë segmente gjenesh nga Sars-CoV-2 në formën e ARN-së dërguese (shkurt ARNi) ose ARN-së dërguese (ARN-ja përfaqëson acidin ribonukleik). Menjëherë pas vaksinimit, disa qeliza në trup prodhojnë proteina të caktuara sipas planit të virusit mARN. Këto stimulojnë sistemin imunitar, nga njëra anë, për të formuar antitrupa të shënjestruar kundër virusit dhe, nga ana tjetër, për të aktivizuar mbrojtjen qelizore kundër qelizave të infektuara. Kjo krijon një reagim imunitar.

Si funksionojnë vaksinat mARN? dhe si funksionojnë vaksinat e ARN-së?

Me vaksinat konvencionale, administrohen, izolohen viruse të plota ose mbetjet të virusit. Problemet kryesore jan: së duhet ta prodhohen dhe kjo është kohë e gjate dhe kërkon shumë kohë 8 deri në 12 vite, deri në përdorim – pikërisht kjo situat është padëshirueshme në një gjendje pandemie.
Me vaksinat e ARN-së (Acidit Ribonukleik), gjithçka që jepet, injektohet, është projekti i një karakteristike të virusit – është materijali të cilin sistemi ynë imunitar mund të përdorë për të njohur dhe luftuar virusin. Kjo është proteina spike. Kjo proteinë qëndron në sipërfaqen e koronavirusit dhe përdoret për të depërtuar në qelizën njerëzore. Me këtë materijal trupi prodhon kryesisht vaksinën e tij vete në organitëm, të cilën më pas e përdor për të përgatitur sistemin e tij imunitar kundër simptomeve dhe semundjes së virusit.

Në terma konkretë, i ashtuquajturi informanti viral ARN (mARN) shërben si plan ndërtimi. Ky është në thelb material gjenetik viral që mbart informacionin për përbërësit e virusit aktual. ARNi i këtij përbërësi apo plani për ndërtimin e virusit në organizëm duhet të jetë i padëmshëm. Por efektet anësore dhe dëmët shëndetësore të cilat mund të rezultojn nga kjo vaksinë ende nuk janë plotësishtë të njohura dhe se mund të shfaqen në nerval kohor të ndryshmëm: që nga aplikimi i vaksinës dhe pas disa vitesh.

Me ndihmën e ARNi-së, e cila futet si vaksin në organizmin tonë, trupi prodhon vetë proteinën spike e cila është e dukshme për virusin. Pastaj sistemi imunitar i joni e njeh proteinën dhe krijon qelizat imune sëbashku edhe virusin që qëndron në organizëm i cili më vonë, kur virusi i vertet, hyn në trup në rast të një infeksioni ta luftoj atë të vertetin.

Kështu funksionon në mënyrë të detajuar një vaksinë e mARN
Si zakonisht, vaksinimi apo tretja në shiring, injektohet në muskulin e krahut të sipërm.
Projekti apo plani ndertues i ARN-së për proteinën spike është i mbështjellë në një shtresë të acideve yndyrore, pasi përndryshe injektimi i ARNi jo i mbeshtjellur, do të shpërbëhej ose shkatërrohej shpejt në organizem dhe do ta humbte efektin shume shpejt. Falë shtresës së acidit yndyror (shtresës lipidike), virusi ruhet me gajtë (gjërsa ai me planin e vetë, ndërton virusin kundershtues). Shtresa lipidike në të cilën është i mbështjellur ARNja, absorbohet lehtë dhe vetvetiu nga qelizat trupore. Pasi lirohet mARN nga mbeshtjellsi i saj, kalon në plazmën qelizore. Aty lexohet nga ribozomet e trupit tone – ashtu si ARNi i organizmit tone origjinal, të cilin trupi ynë e përdor në çdo kohë për të prodhuar proteina. Keshtu qe duke përdorur sekuencën e ARN-së, ribozomet mbledhin proteinën spike të cilat Proteina spike kanalizohen nga qeliza e trupit tone.
Aty bashkohet proteina Spike me të ashtuquajturat qeliza dendritike. Këto janë qeliza imune speciale në orgabizem dhe të cilat bëjn prezantimin dhe formimin e antigjeneve të tilla si proteina spike në qelizat e tjera imune.
Me këtë proces biologjik, proteinat spike dhe sistemi imunitar zhvillojn, krijojn qeliza mbrojtëse ne trupin e njeriut që i bëjnë ato qelizat e virusit te jashtem të padëmshme ashtu qe te mos krojon infekcion apo semundje.
Vaksinat me bazë mARN ofrojnë disa përfitime, veçanërisht gjatë një pandemie. Ato mund të krijohen relativisht shpejt dhe nevojiten kundër Virusit aktual dy doza. Doza e dytë përseritet pas tri javësh.

Përparësitë e vaksinimit të ARN-së jane se mund të prodhohet shpejt
Rrezik te madhe për sëmundje, efekte anesore, crregullime te organizmit, mendohet se nuk ka, sepse administrohet ( futet ne organizem) vetëm projekti apo plani i nddertimit te Antigjenit, nevojiten pak përbërës të tjerë

Si funksionojnë vaksinat vektoriale?
Shkenctarët në tërë Botën po përpiqen gjithashtu të përdorin një teknikë shkencore tjetër për të kontrabanduar informacione në lidhje me strukturën e antitrupave në trupin e njeriut. Kjo metodë tjetër quhet vektorët, një lloj transportuesi i patogjenit. Viruset e tillë të ashtuquajtur vektorë mund të shumohen te njerëzit pa shkaktuar sëmundje. Vaksinat vektoriale janë tashmë në përdorim kundër virusit Ebola ose Dengue.
Shumica e konkurentëve dhe Firmave Farmaceutike aktuale të vaksinave përdorin adenoviruse (Ad26 ose Ad5). Këto janë viruse të ftohura nga shimpanzetë por virus që nuk shkaktojnë sëmundje te njerëzit. Projektet nga Gjermania gjithashtu përqendrohen në viruse të fruthit dhe të lisë së ujit të parrezikshme dhe të dëmshme.

Kryesisht këto viruse vektoriale në organizëm marrin funksionin e shtresës lipidike tek vaksinat e ARN-së: Ato shërbejnë si bartëse për të futur vaksinën në qelizë. Kjo atëherë mund të jetë proteina spike e mARNi në tërësi ose një lloj plani për ndërtimin e Antigjenit.

Kështu funksionon në detaje vaksinimi vektorial
Vaksina vektoriale ChAdOx1-S nga AstraZeneca, për shembull, përmban ADN në kontrast me mARN. Procesi shkencor, është në thelb i ngjajshëm, por kërkon hapa shtesë:

Projekti i ADN-së për proteinën spike përfshihet në virusin transportues (vektor). Virusi vektor posa te fuutet në trup, ai zotëron dhe përkufizon qelizën njerëzore. Aty ajo lëshon ADN-në në plazmën qelizore. ADN migron në bërthamën qelizore. Atje ADN transkriptohet në ARNi dhe lirohet përsëri në plazmën qelizore. Lexohet nga ribozomet e trupit tonë – ashtu si ARNi ynë, të cilin trupi ynë përdor në çdo kohë për të prodhuar proteina. Duke përdorur sekuencën e ARN-së, ribozomet pastaj mbledhin proteinën spike. Proteinat spike kanalizohen nga qeliza.
Aty ata takojn të ashtuquajturat qeliza dendritike. Këto janë qeliza imune që specializohen në prezantimin e antigjeneve të tilla si proteina spike në qelizat e tjera imune. Ketu tani paraqiten proteinat spike – dhe sistemi imunitar prodhon qeliza mbrojtëse për t’i bërë virusët e jashtëm të padëmshme.

Avantazhet dhe disavantazh et e vaksinave vektoriale

Vaksinat vektoriale janë përdorur për një kohë të gjatë, për shembull kundër virusit Ebola ose Dengue. Të dy sëmundjet nuk janë të krahasueshme me SARS-CoV-2, por shkenctarët tashmë kann njohuri më shumë rreth parimeve themelore të teknologjisë së vaksinimit dhe po transferojnë këtë njohuri në luftën kundër virusit korona.

Probemi i vaksinës vektoriale është se kjo vaksinë ka veshtirësi ta trajnojë sistemin imunitar që trupi të akceptoj adenovirusin si i huaj dhe i cili në të vërtetë është vetëm transportuesi i vaksinës. Kështu qe trupi i njeriut lufton me nje vaksine para se ajo te kontrabandoje antigjenin i cili e mban planin apo projektin e virusit të vertet, në qelizën njerëzore.
Në këtë mënyrë përgjigja imune e organizmit ndaj patogjenit aktual siç është SARS-CoV-2 mund të jetë e dobët.

Cilat vaksina janë më efektive ato ruse apo kineze?

Momentalisht egzisojn tetë projekte të avancuara të vaksinave në Kinë dhe dy në Rusi – të gjitha janë vaksina vektoriale. Prodhuesi shkencor farmaceutik kinez për vaksinat nga CanSino bazohet në një platformë ekzistuese, të ashtuquajtur vaksine, që tashmë po përdoret kundër virusit Ebola.
Vaksina ruse e quajtur Sputnik-V është deklaruar se ishte vaksina e parë e disponueshme dhe e sigurt. Megjithatë, të dhënat e fazës shkencore III nuk ishin ende në dispozicion. Një nga ky studim është aktualisht në vazhdim dhe ende pa përfunduar. Prodhimi i vaksinës vektoriale bjen në kundërshtim me praktikën e zakonshme shkencore për të bërë deklarata përfundimtare në lidhje me efektivitetin ose sigurinë e vaksinës pa të dhënat e mijëra personave probanë dhe kalimin e të gjitha fazave shkencore sikur është e parapare dhe e nevojshme.
Ne nuk duhet harruar se për aprovimin e një vaksine ëshë shume e nevojshme koha e duhur për ti kaluar të gjitha fazat preklinik, klinike, aprovime dhe licencime. Prandaj të dhënat e efikasitetit dhe të dëmeve të mundura shëndetësore, nuk janë ende në dispozicion ose nuk janë përfundimtare
Sipas njoftimeve për shtyp të kompanive farmaceutike BioNTech dhe Moderna mbi vaksinat e tyre mARN, të cilat sipas analizave paraprake raportuan një efekt mbrojtës prej më shumë se 90 %, vlera të ngjashme të mira u raportuan edhe për Sputnik-V.
Ky efikasitet i këtyre vaksinave nuk ka ende të dhëna të duhura dhe të mjaftueshme shkencore sepse koha dhe procedurat e duhura farmazeutike është shumë e shkurtër dhe numri i probandëve dhe kohëzgjatja e vezhgimit për efektet e mundura anësore dhe dëmet shëndetësore, nuk është e mjaftuar.
Statistikat e duhura rreth efektit pozitiv, dëmeve kolaterale shëndetësore dhe efekteve anësore duhet plotësuar tanimë në popullatën e vaksionuar. Ky proces duhej të kryhej para licencimit për përdorim.

Dy nga vaksinat kineze janë miratuar tanimë me miratim emergjent për përdorim në ushtri dhe në sektorin e kujdesit shëndetësor. Edhe këtu studimet e fazës III që janë në të vërtetë të nevojshme, të zakonshme dhe të domosdoshme para aplikimit në njerëz gjithashtu filluan pas injektimit, vaksionimit. Të dhëna të besueshme për efektivitetin ose efektet anësore nuk janë ende të publikuara ose të disponueshme. Sipas kompanisë kineze Sinopharm, më shumë se 8 milion njerëz tashmë janë vaksinuar.

Sa efektive janë vaksinat e koronës?

Efektiviteti i saktë përcaktohet kryesisht në studimet e fazës 3 dhe tregohet nga autoritetet miratuese (Pridhuesi farmaceutik, licencuesi dhe Shteti) në bazë të të dhënave në dispozicion dhe atyre shkencore.

Vaksina nga BioNTech dhe Pfizer supozohet se mbron rreth 95 përqind.

Vaksina e Moderna supozohet se mbron rreth 92 përqind.

Vaksina e AstraZeneca thuhet se ofron rreth 70 përqind të mbrojtjes nga virusi por studimi është ende në vazhdim dhe pritet të licencohet gjithashtu

Si përcaktohet mbrojtja e vaksinimit

Sa e mirë apo sa keqe është një vaksin, mvaret shume nga studimet klinike me njerëz, proband, në studimin e madh të fazës 3. Disa qindra deri në disa mijëra njerëz janë testuar. Supozohet se 30.000 – 60.000 përsona jan vaksionuar dhe krahasuar me vaksinën kundër koronës. Gjysma e tyre është vaksionuar me vaksinë, gjysmës tjetër me një placebo (zakonisht tretësirë e kripur).

Pastaj krahasoheshin se sa njerëz në grupin përkatës ishin infektuar: Sa probandë ishin infektuar të cilët aplikuan vaksinën dhe sa të tjerë që nuk u vaksionuan,

Kjo procedur përdoret për të llogaritur efektivitetin ose mbrojtjen me vaksinës. Për rekomandimet e aprovimit dhe vaksinimit, është gjithashtu e rëndësishme të krahasohen efektet në grupe të moshave të ndryshme dhe sipas njerëzve me kushte të ndryshme para-ekzistuese.

Të dhënat e deritanishme tregojnë se njerëzit e vaksinuar kanë më pak mbrojtje të zhvillojnë Covid-19 dhe të shfaqin simptoma. Për vaksinën BioNTech, nuk është ende e qartë se në çfarë mase mund të parandalojë infeksionin – dhe kështu edhe përhapjen e virusit. Një është e sigurt, sa më pak simptoma të zhvillojë një person, aq më pak ka gjasa të infektojë të tjerët.

Kompania amerikane Moderna (modeRNA), nga ana tjetër, shqyrtoi në studimin e saj, se vaksina e sajë, zvogëlon përhapjen e infeksionit. Instituti shëndetësor amerikane, shkruan në raportin e saj përfundimtar se mendohet se përhapja e virusit do të ulet me më shumë se 70 përqind nëse aplikohet vaksina e Modernes.

Sidoqoftë, kjo vlerë e infeksionit, varet shumë nga mënyra se si sillemi sa i kushtojm rëndësi higjienës, dhe ruajtjes nga infeksioni. Me sa duket, jeta e përditshme dhe sjellja në kushte pandemie në tërë botën ka ndryshuar pamasë nga ato kushte para pandemisë. Për ta vlerësuar edhe këtë nevojiten studime të mëtejshme të jetës bashkëkohore me dhe pa pandemi.

Analizat fillestare të Institutit ttë shëndetësis amerikane tregojnë se mbrojtja me vaksin në të gjitha grupmoshat është shumë e ngjashme për të dy vaksinat me mARN.

Së fundi nga të gjitha studimet shkencore të dhënat mjekësore, situaten dominuese pandemike, numrin e infeksioneve, te vdekurve, situaten e vaksinave në dispozicion dhe shëndetit të cilin e gëzojm, është shume e rëndësishme të vendos cdo njëri për vehten dhe shëndetin e tij.

Prandaj është shumë e rëndësishme se cdonjëri nga ne, me plotë vetëdijeshmerin personale, aftësitë mjekësore, rrethanat, sociale, ekonomike, të vendos për vehten e tij, pro apo contra vaksinim.